
Yüksek gerilimli kabloların yalıtımında veya dayanıklı kompozitlerde kullanılan plastikler, bir kez sertleştikten sonra bir daha asla erimeyecek şekilde tasarlanır. Günlük kullanımda bu bir avantajdır, geri dönüşüm zamanı geldiğinde ise gerçek bir baş ağrısı. Avrupa VIT projesinin ekibi bu ikisinin bağdaştırılıp bağdaştırılamayacağını test etti ve hasarı renk değiştirerek bildiren, ısıtıldıktan sonra yeniden işlenebilen malzemeler geliştirdi. Sonunda da içinde ne kadar malzeme mühendisi olduğunu kontrol edebilirsin.
Termoset plastikler, dayanımın önemli olduğu yerlerde karşımıza çıkar: kompozitlerde, kaplamalarda ve yüksek gerilim altında çalışan elektrik yalıtkanlarında. En büyük avantajları aynı zamanda en büyük dezavantajlarıdır. Sertleştikten sonra erimeyecek ve akmayacak şekilde tasarlanırlar. Bu yüzden kullanım sırasında kararlıdırlar, ama ömürleri bittiğinde onları yeniden kullanmak çok zordur.
Bu sorunu, Avrupa Birliği tarafından Marie Skłodowska-Curie Eylemleri kapsamında finanse edilen ve İtalya'daki Parma Üniversitesi'nin koordine ettiği VIT projesinin ekibi ele aldı.
Araştırmacılar vitrimerlere bahis oynadı. Bunlar, kullanım sırasında klasik termosetler gibi davranan, ancak ısıtıldığında şekil değiştirebilen, onarılabilen veya yeniden işlenebilen polimerlerdir. Hedef açıktı: işlevselliği geri dönüşüm olanağıyla birleştiren malzemeler geliştirmek.
Çalışma aynı anda birkaç cephede yürüdü. Araştırmacılar şunlarla ilgilendi:
Temel sonuçlardan biri, gerilimi, çizikleri, nemi veya oksijen girişini gözle görülür bir renk ya da floresan değişimiyle gösteren bir malzeme grubu. Bunu mekanoforlar adı verilen özel moleküllere borçlu.
“Mekanoforlarımız, yani optik moleküllerimiz sayesinde hasarı ya da nem veya oksijen geçişini çıplak gözle tespit etmek mümkün, çünkü çatlaklar, oksijen veya nem belirgin bir renk değişimine yol açıyor” diyor proje koordinatörü Roberta Pinalli.
Pratikte bu, küçük çizikleri ve mikro çatlakları daha ciddi hasara dönüşmeden yakalama şansı demek. Önemli olan, seçilen sistemlerde optik tepkinin malzeme yeniden işlendikten sonra bile korunabilmesi veya geri kazanılabilmesi. Yani bildirim, plastiğin ilk yaşam döngüsüyle birlikte kaybolmuyor.
Proje ortakları, yeni malzemelerin yüksek gerilimli kabloların yalıtımında, kompozitlerde ve termoset parçalarda nasıl bir performans göstereceğini inceledi. Kablolar iyi bir deneme alanı, çünkü yalıtımları için yaygın olarak kullanılan çapraz bağlı polietilenin geri dönüşümü zor.
Bu nedenle ekip, olası alternatifler olarak polietilen esaslı iyonomerleri ve vitrimer formülasyonlarını test etti. Sonuç umut verici: elektriksel özellikleri geleneksel malzemelerinkiyle kıyaslanabilir çıktı.
En zor olan, mekanik dayanımı korumaktı. Yeniden işlemeye en duyarlı özellik buydu. Pinalli'nin aktardığına göre, polietilen esaslı malzemelerde “geri dönüşümden sonra daha rijit bir davranış gözlemledik”.
Bu gözlem, malzemenin yeniden işlenebildiğini doğruluyor, ancak mekanik davranışı işleme geçmişine ve geri dönüşüm koşullarına büyük ölçüde bağlı. Parametrelerin uzun süre öngörülebilir kalması gereken kablo yalıtımında veya kompozitlerde bu, kilit bir mesele.
Araştırmacılar ayrıca, kendi durumunu bildiren bazı vitrimer sistemlerinin işlevsel tepkilerini koruyarak en az dört kez yeniden işlenebildiğini gösterdi. Daha fazla döngü şimdilik denenmedi. Sonraki işlemlerden sonra malzemeler daha az esnek hale geldi ve bazı bakımlardan mekanik olarak daha zayıfladı, ancak sertlikleri genel olarak değişmeden kaldı.
Ekip ayrıca sanayi için önem taşıyan işleme yöntemlerini de gösterdi: seçilen polietilen esaslı sistemler üzerinde denenen reaktif ekstrüzyon, kompresyon kalıplama ve enjeksiyon kalıplama. Buna rağmen ana engel, laboratuvar kimyasını güvenilir üretime dönüştürmek olmaya devam ediyor.
“İşleme ekipmanı en büyük engel, çünkü bir vitrimeri işlemek, reolojik olarak bir termoplastiği işlemekten oldukça farklı: viskoziteler belirgin biçimde farklı ve vitrimerin viskozitesi termoplastiğinkinden yüksek” diye vurguluyor koordinatör.
Şirketler için bu, sürecin sıcaklık aralıklarını, kurutma protokollerini, işleme sürelerini ve karıştırma koşullarını uyarlamak anlamına gelir. Yeni kimya tek başına yetmez, üretim hattında da değişiklikler gerekir.
VIT'in hikâyesi, tek bir plastik üzerinde çalışırken kaç farklı uzmanlığın bir araya geldiğini güzel gösteriyor. Moleküler tasarım ve polimer kimyası var, kablo yalıtımıyla bağlantılı elektrik mühendisliği var, bir de süreç mühendisliği ve plastik işleme. Bu alanların her biri kendi parçasını getiriyor: bazıları malzemenin çatladığında renk değiştirmesini sağlıyor, bazıları hâlâ iyi yalıtıp yalıtmadığını kontrol ediyor, bazıları da onu sanayi ölçeğinde ekstrüde edip kalıplamanın yolunu arıyor.
VIT projesi, akıllı vitrimerlerin hasarı teşhis edebildiğini, onarımını destekleyebildiğini ve yeniden işlemeye olanak tanıdığını gösterdi. Bugün kullanılan, geri dönüşümü zor termosetlerin yerini almak ise uzun vadeli doğrulama, standartlaştırılmış test yöntemleri ve sanayinin güvenilir biçimde uygulayabileceği süreçler gerektirecek. Çatladığında renk değiştiren bir plastikten elektrik şebekesindeki bir kabloya giden yol bu yüzden hâlâ uzun, ama ilk adımlar atıldı.
5 soru · bir dakika